Tokoroten (mì thạch) là một món ăn nhẹ truyền thống có lịch sử lâu đời và được ưa chuộng vào mùa hè tại Nhật Bản. Cách chế biến món ăn này vừa mộc mạc lại vừa đòi hỏi sự khéo léo của người làm.
Người ta thu hoạch một loại rong biển tự nhiên có tên là Tengusa, đem ninh kỹ trong nhiều giờ để chiết xuất ra chất agar (thạch). Lớp nước cốt rong biển sau khi ninh sẽ được lọc sạch, làm nguội bằng nước mát để đông lại thành những khối thạch dẻo mịn, trong suốt như pha lê. Sau đó, khối thạch được đặt vào một dụng cụ bằng gỗ chuyên dụng gọi là tsuki-ten để ép ra thành những sợi mì dài, mảnh và dai giòn sần sật.
Khi thưởng thức, Tokoroten thường được nêm nếm đơn giản với nước tương (shoyu) và giấm chua để tạo nên hương vị thanh tao, mát lạnh, giúp đánh tan ngay lập tức cái nóng bức bối của những ngày hè.
Nguồn cảm hứng cho bài thơ Haiku của thi hào Basho
Vẻ đẹp thanh khiết và cảm giác sảng khoái mà Tokoroten mang lại đã đi vào văn học cổ điển Nhật Bản một cách vô cùng tự nhiên. Vào mùa hè năm 1694, khi đang ẩn cư tại thảo am Rakushisha thuộc vùng Sagano (phía tây Kyoto), thi hào Matsuo Basho đã đến thăm một samurai trẻ tuổi yêu văn chương tên là Yamei.
Để bày tỏ lòng hiếu khách, Yamei đã chiêu đãi Basho một bát mì thạch Tokoroten mát lạnh. Cảm kích trước tấm lòng của gia chủ và sự sảng khoái tột đỉnh của món ăn giữa ngày hè, vị thi hào đã tức cảnh sinh tình viết nên một bài thơ Haiku bất hủ:
“Nước tinh khiết được múc
từ Kiyotaki
mì thạch”
Chỉ với vài câu chữ ngắn gọn, Basho đã khéo léo ví vị mát lạnh, trong veo của bát mì thạch Tokoroten như được chế biến từ chính dòng nước tinh khiết nhất múc lên từ dòng sông Kiyotaki huyền thoại.
Sông Kiyotaki nằm cách Sagano một khoảng cách khá xa, ngăn cách bởi một con đèo hiểm trở. Bản thân cái tên Kiyotaki đã gợi lên một cảm giác mát lành sảng khoái đúng nghĩa đen là “dòng thác tinh khiết”.
Thực tế, việc lặn lội một quãng đường xa xôi như vậy chỉ để múc nước làm mì thạch nghe có vẻ phi lý, nhưng chính cảm giác mát lạnh đến tê người của bát Tokoroten mà Yamei dâng lên đã kích thích trí tưởng tượng bay bổng của Basho. Sự cường điệu đầy nghệ thuật này chính là lời tri ân, lòng biết ơn sâu sắc và tinh tế mà vị thi hào dành cho người bạn trẻ tuổi của mình.
Đặc biệt hơn, hình ảnh sông Kiyotaki trong bài thơ của Basho còn là một sự điển tích văn học đầy ẩn ý. Sông Kiyotaki vốn đã xuất hiện trong tập thơ kinh điển thế kỷ XIII Shin Kokin Wakashu của thi sĩ Saigyo, một bậc tiền bối mà Basho vô cùng kính trọng:
“Tuyết chất đống
tan chảy trên
đỉnh núi cao chót vót
những con sóng trắng xóa của
sông Kiyotaki”.
Người bạn trẻ Yamei chắc chắn đã nhận ra ngay sự liên tưởng bác học này của Basho. Chính tinh thần phóng khoáng, dí dỏm của thể thơ Haikai đã biến hình ảnh những con sóng tuyết tan hùng vĩ, tráng lệ của Saigyo thành một bát mì thạch Tokoroten bình dị, thân quen trong đời sống thường nhật.
Bát mì thạch Tokoroten không chỉ đơn thuần là một món ăn chơi, để trốn nóng, mà nó còn là sợi dây kết nối tinh thần giữa các thế hệ văn sĩ và triết lý sống hòa hợp, trân quý thiên nhiên.
